Το Χρέος και τα χρέη (Γιατί παραιτήθηκε ο κ. Κριμιζής;)

Το Χρέος και τα χρέη

(Γιατί παραιτήθηκε ο κ. Κριμιζής;)

Γιατί παραιτήθηκε ο κ. Κριμιζής; Η ερώτηση αυτή, με δεδομένη την οικειότητα που αναπτύχθηκε μετά την επίσκεψη και την εξαιρετική παρουσίασή του στην πόλη μας, βρίσκεται στα χείλη όλων, με όλους τους δυνατούς χρωματισμούς: άλλοτε με έκπληξη και απορία, άλλοτε με περισσή απογοήτευση, άλλοτε ρητορικά. Βλέπετε, με την απλότητά του, μας έκανε να νιώσουμε πως είναι ένας δικός μας άνθρωπος, οπότε το ενδιαφέρον για τους λόγους της παραίτησης του είναι μεγαλύτερο.

Η απάντηση που έχω είναι προφανής. Ο κ. Κριμιζής δεν είναι κομμένος και ραμμένος στα μέτρα της Ελληνικής πραγματικότητας. Παραείναι στενός για αυτή. Η Ελληνική πραγματικότητα θέλει «ρούχα» φαρδιά.

Ας το παραδεχτούμε, έστω και μετά θλίψεως, έστω και αν και μας πέφτει δύσκολο, πρέπει επιτέλους, να αντικρύσουμε την πραγματικότητα. Ζούμε στην λογική της ξεχείλωσης των πάντων. Αξιών, πολιτικών, ιδεολογιών, στάσεων ζωής κλπ. Σε όλα τα επίπεδα λειτουργούμε σαν εκκρεμή. Ζητούμε επιτακτικά την αξιοκρατία αλλά όχι σε ότι αφορά εμάς, κραυγάζουμε για αξιολόγηση αλλά αποστρέφουμε το βλέμμα όταν χτυπά την πόρτα μας, καυτηριάζουμε τη γραφειοκρατία αλλά κάνουμε τα πάντα για να πάρουμε εκείνη τη θεσούλα που δεν έχει δουλειά, επικροτούμε τα οφέλη της «αριστείας» ανάλογα με την επιτυχία ή όχι του παιδιού μας, επιλέγουμε την επιστήμη για τις εφαρμογές της αλλά χρησιμοποιούμε όλων των ειδών τις δοξασίες ακόμη και σε τεχνολογικές εφαρμογές, ψηφίζουμε «όχι» και βγαίνει «Ναι» αλλά κάνουμε τους ανήξερους, μιλάμε για πόλεμο εναντίον της διαφθοράς και στις σκιές των offshore σφυρίζουμε αδιάφορα, ακούμε για ανανέωση του πολιτικού προσωπικού και παρακολουθούμε συγκαταβατικά την πιο μεγάλη ανακύκλωση στελεχών που έγινε ποτέ. Άλλοτε παρακολουθούμε υπνωτισμένοι το εκκρεμές, άλλοτε ταλαντωνόμαστε μαζί του.

Από τη μια ακραία θέση του εκκρεμούς στην άλλη.

«Γιατί δεχτήκατε κ. Κριμιζή να μπλέξετε με τη δαιδαλώδη Ελληνική γραφειοκρατία;», τον ρωτήσαμε, χαζεύοντας τις ομορφιές του Αμβρακικού, κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στην πόλη μας. «Μα είναι ΧΡΕΟΣ μου», μας είπε, «μου το ζήτησε η πατρίδα μου, δε μπορούσα να πω όχι», συνέχισε τόσο ειλικρινά και αυθόρμητα που ένιωσα αμήχανα. Ναι, ένιωσα αμήχανα γιατί ένιωσα για μια ακόμη φορά μικρός. Μικρός μπροστά στην αγάπη για την πατρίδα, μπροστά στη διάθεση για προσφορά, μπροστά στη μεγαλοσύνη ενός τεράστιου επιστήμονα, αλλά και γιατί ήχησε ξανά η λέξη «χρέος» στα αυτιά μου με μια διαφορετική σημασία από αυτή που είχα συνηθίσει τα τελευταία χρόνια. Όχι με την έννοια του χρηματικού ποσού που έχουμε υποχρέωση να πληρώσουμε ατομικά ή σαν χώρα, αλλά με την έννοια του καθήκοντος, της ηθικής υποχρέωσης.

Κάποιοι ρωτάνε δεικτικά: Δεν ήξερες; Δε ρώταγες; Είναι οι ίδιοι, που ίσως, θα τον κατηγορούσαν για δειλία αν δε δεχόταν να προσπαθήσει. 

Ενώπιον του Σταμάτη Κριμιζή υποκλίνεται, κατ’ επανάληψη η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα, αναγνωρίζοντάς του απαράμιλλα επιτεύγματα στη διάρκεια μιας ολόκληρης ζωής, αφιερωμένης στον αγώνα για την κατάκτηση του Διαστήματος και την πρόοδο του ανθρώπινου πολιτισμού.

Οπότε, ναι, είχε «Χρέος» να προσπαθήσει. 

Πολλοί νομίζουν ότι είναι άλλος ένας Μεγάλος Έλληνας που ηττήθηκε από την υδροκέφαλη Ελληνική νοοτροπία, ώστε να επιβεβαιωθεί η φράση για μια ακόμη φορά «ουδείς προφήτης εν τη πατρίδι αυτού». Πόσο ανόητοι είμαστε ; πόσο κοντόφθαλμα έχουμε μάθει να βλέπουμε τελικά;

Διαβάζοντας τις δηλώσεις της Μπάρμπαρα Μικούλσκι, μέλους της Αμερικανικής Γερουσίας και υπεύθυνης για την κρατική χρηματοδότηση των επιστημονικών και ερευνητικών αποστολών «Τον τιμώ [κ. Κριμιζή] όχι μόνο για τη συμβολή του στην επιστημονική πρόοδο, αλλά και για τις καλύτερες υπηρεσίες που προσφέραμε στον Αμερικανό φορολογούμενο», ας αναρωτηθούμε ποιος ηττάται τελικά;

Το όνομα Κριμιζής ακούστηκε έντονα όταν κατάφερε να δώσει «ρέστα» -κατά κυριολε-ξία- στη NASA: Το 1996, σε μια ειδική τελετή, ο «Τομ» Κριμιζής παρέδω-σε στον τότε επικεφαλής της NASA, τραπεζική επιταγή με το (συμβολικό) ποσό επιστροφής των 3.6 εκατ. Δολαρίων (πρώτη δόση). Χάρη στη συνετή του διαχείριση και την ολοκληρωτική εξάντληση των διαθέσιμων πόρων, είχε καταφέρει να στείλει στο Διάστημα το διαστημόπλοιο NEAR (Near Earth Asteroid Rendezvous) δαπανώντας μόλις τα 112 εκατ. δολάρια από τα 150 εκατ. τα οποία είχε προϋπολογίσει η NASA για τη συγκεκριμένη αποστολή. Όχι μόνο δεν υπερέβη τον προϋπολογισμό όπως συχνά γίνεται, αλλά επέστρεψε και χρήματα.¹

Χωρίς αμφιβολία, ο κ. Κριμιζής δεν είναι κομμένος και ραμμένος στα μέτρα της Ελληνικής πραγματικότητας.

Στην Ελληνική πραγματικότητα ταιριάζει άλλος πρόεδρος. Από τη μια να χαρακτηρίζει «κουφάλες» και να περιγράφει ως «μαϊμούδες» τους Ευρωπαίους και από την άλλη να είναι αυτός που θα δεχτεί τα Ευρωπαϊκά κονδύλια για τον ΕΛΔΟ. Θέλει πρόεδρο ενός Επιστημονικού Οργανισμού που να μην αντιλαμβάνεται ότι η μεθοδολογία της Επιστήμης δεν πρέπει να συγχέεται με τη διάθεση για πίστη ή κάποιου είδους εσωτερικότητα.  Θα ομολογήσω ότι δε γνωρίζω το νέο πρόεδρο του ΕΛΔΟ. Όμως από τα λίγα που είδα καταλαβαίνω ότι μας ταιριάζει καλύτερα. Από τη μια να μιλάει απαξιωτικά  για το μοναδικό άνθρωπο που έχει  στο ενεργητικό του αποστολές προς όλους τους πλανήτες, συν το νάνο πλανήτη Πλούτωνα, στην πρώτη προσεδάφιση σε αστεροειδή και ετοιμάζει την εκτόξευση της πρώτης αποστολής που θα τολμήσει να πλησιάσει τον Ήλιο και από την άλλη να υποστηρίζει μεθοδολογικά τη συστολή του χρόνου από κάποιο Άγιο Μοναχό. Από την απογείωση, στην τέλεια προσγείωση, στην «ελλαδικότ- ητ(τ)α».

Από τη μια ακραία θέση του εκκρεμούς στην άλλη.

Τι με δίδαξε η παρουσία του κ. Κριμιζή στην Άρτα; 

Την ανάγκη για κανόνες, για ένα πλαίσιο, για μια μέθοδο που θα αναδεικνύει τους καλύτερους. Αξιολόγηση – Αξιοκρατία- Αριστεία. Τα τρία «Α». Μόνο μέσα από τη σωστή Αξιολόγηση θα οδηγηθούμε στην Αξιοκρατία και στη συνέχεια στην επιλογή των Αρίστων σε όλες τις θέσεις της πολιτικής αλλά και κοινωνικής ζωής του τόπου. Ειδάλλως, θα καταλήξουμε σε μια μόνιμη αιμορραγία του καλύτερου ανθρώπινου δυναμικού προς το εξωτερικό και θα μας διοικούν, όχι αυτοί που νιώθουν «Χρέος», αλλά αυτοί που αφήνουν χρέη.

 Συμπαρασυρόμενος από την ταλάντωση του εκκρεμούς θα κλείσω γράφοντας και για τους δυο «πόλους» σκέψης.

Σε αυτούς που τους ταρακούνησα και ένιωσαν λίγο άβολα, ας μην ανησυχούν. Η ελληνική κοινωνία έμαθε στη λογική της ιστορίας «το αλέτρι του Αρμένη»: Ένας Αρμένης δήλωσε ότι θα παντρευτεί την αδερφή του και επειδή το χωριό αντέδρασε οι μάγισσες του είπαν να πάει να οργώσει το χωράφι παρότι το χιόνι είχε φτάσει ένα μπόι ύψος. Έτσι και έκανε. Την πρώτη μέρα έτρεξε όλο το χωριό να δει έναν να οργώνει το χιόνι, τη δεύτερη μέρα ελάχιστοι συχωριανοί πήγαν, ενώ την τρίτη το όργωσε ολομόναχος. Οπότε όπως είπαν και οι γριές Αρμένισες : τις τρεις πρώτες μέρες θα σε πολεμήσουν και θα σε γλωσσοφάνε, αλλά μετά θα ξεχάσουν.

Διανύουμε απλώς την περίοδο των τριών ημερών με τον κ. Κριμιζή. Θα το ξεχάσει και αυτό η Ελληνική κοινωνία, θα το καταπιεί. Συνεχίστε λοιπόν, ήρεμοι τον ύπνο σας και συγνώμη αν σας ζάλισα.

Σε εσάς, που σε κάποια από τις γραμμές αυτές βρήκατε κάποια από τις σκέψεις σας και τους προβληματισμούς σας, θα πω ότι  είναι απαραίτητο όσο ποτέ άλλοτε να προσπαθήσουμε  περισσότερο να επικρατήσουν τα τρία «Α». Ίσως και με το να διεισδύσει η επιστήμη και κυρίως οι μέθοδοί της στον τρόπο σκέψης της κοινωνίας, γιατί μόνο έτσι θα γίνει πιο υγιής και αυτή. Μ’ αυτόν τον τρόπο πάντα εξελισσόμασταν. Με ότι μας δίνει τη δυνατότητα για κριτική σκέψη, για απελευθέρωση από τις δεισιδαιμονίες και προκαταλήψεις. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι έχουμε χρέος στις επόμενες γενιές, να συνεχίσουμε να προχωράμε μπροστά με τη βοήθεια των πιο άξιων με τη βοήθεια των καλύτερων. Και για να γίνει αυτό χρειαζόμαστε ένα ισχυρό πλαίσιο το οποίο δε θα γίνεται λάστιχο στις διάφορες ατομικές ή και συντεχνιακές προθέσεις κάθε φορά.

Χρειαζόμαστε κανόνες αξιολόγησης –αξιοκρατίας. 

Γι’ αυτό βέβαια, χρειαζόμαστε ανθρώπους με την ακτινοβολία της προσωπικότητας του κ. Κριμιζή!  Επειδή έχουν το χάρισμα να εμπνέουν ανθρώπους όλων των ηλικιών,  να καθοδηγούν σωστά, να βάζουν τους κανόνες και να μας βοηθούν να εκπληρώνουμε το σκοπό που έχουμε σαν είδος: να πάμε ψηλότερα.

Γι’ αυτό, ίσως, πρέπει να προσπαθούμε να υπακούμε και να υπηρετούμε με κάθε τρόπο αυτό το ΧΡΕΟΣ.

Ίσως, αυτός είναι ένας τρόπος, να γλυτώσουμε και από τα άλλα χρέη.

Γιώργος Κατσικογιώργος

Φυσικός

1 Ταξίδι στο Ηλιακό Σύστημα, Σταμάτης Κριμιζής, Εκδ. Παπαδόπουλος

2 Η κόκκινη αλεπού. Οι ξυλοδαρμοί, Κωστής Παπαγιώργης, Εκδ. Καστανιώτη

3 Σταμάτης Κριμιζής: Καλά, αυτός τους κατάλαβε νωρίς..., Βασίλης Τσακίρογλου, Πρώτο Θέμα.

Οι γραμμές …. της ζέβρας και η λεπίδα του Όκαμ (Τελικά μας ψεκάζουν;)

Οι γραμμές …. της ζέβρας και η λεπίδα του Όκαμ

(Τελικά μας ψεκάζουν;)

Στο εκπληκτικό μυθιστόρημα του Ουμπέρτο Έκο, «Το όνομα του Ρόδου», στην πρώτη σκηνή ο μοναχός Γουλιέλμος της Μπάσκερβιλ, ο οποίος είναι φανταστικό πρόσωπο, υποκαθιστώντας, σύμφωνα με τον συγγραφέα, τον Γουλιέλμο Όκαμ, χρησιμοποιώντας τα «ίχνη του κόσμου» και επιστρατεύοντας τη λογική μέθοδο, δίνει συμβουλές στον αποθηκάριο της μονής για το που θα βρει το Μελάνιο, το άλογο που είχε ξεφύγει, χωρίς όμως να το έχει δει να περνάει, αφήνοντας αποσβολωμένο τον δόκιμο μοναχό Άντσο που τον ακολουθούσε. 

Στην πραγματικότητα αυτό που θέλει να μας διδάξει, αν και ο Έκο στην προσπάθειά του να δώσει από την αρχή έμφαση στις πνευματικές ικανότητες του Γουλιέλμου, κάνει εντυπωσιακούς λογικούς συσχετισμούς, είναι η φιλοσοφική αρχή που ονομάζεται λεπίδα ή ξυράφι του Οκάμ. Διατυπωμένη στα λατινικά δίνει έναν αέρα αυθεντικότητας και κύρους: «Pluralitas non est ponenda sine neccesitate», δηλαδή «οι οντότητες δεν πρέπει να πολλαπλασιάζονται χωρίς να είναι απαραίτητο». Η πλέον χρήσιμη διατύπωση της αρχής για τους επιστήμονες είναι: "Όταν έχουμε δύο ανταγωνιστικές θεωρίες οι οποίες κάνουν ακριβώς τις ίδιες προβλέψεις, η απλούστερη εξ αυτών είναι και η καλύτερη", δηλαδή για να συνδέσουμε τον Έκο, τον Μελάνιο και τον Γουλιέλμο : «όταν είσαστε σε μια περιοχή με άλογα και ακούτε καλπασμό, να σκέφτεστε 'άλογο' και όχι 'ζέβρα'». 

Αλλά ας αφήσουμε το 1327 και τους «Γουλιέλμους» να αναπαύονται εν ειρήνη και ας επιστρέψουμε στην εποχή μας. Μετά από τη φαινομενική κυριαρχία και γενικευμένη χρήση της τεχνολογίας, τη γενική εκπαίδευση και θεωρητικά την επικράτηση της λογικής θα έπρεπε το ποσοστό του πληθυσμού που πιστεύει στην επίπεδη γη ή σε θεωρίες συνομωσίας, όπως ότι μας ψεκάζουν,  να είναι τόσο μικρό ώστε να μην προκαλεί εντύπωση … Αλλά φευ…  Η post truth πραγματικότητα είναι εδώ, μαζί μας.

Κάποτε είχαμε την αλήθεια και το ψέμα. Τώρα έχουμε την αλήθεια, το ψέμα και μία πραγματικότητα που μπορεί να μην είναι αληθινή, όμως θεωρούμε πως είναι αβλαβής για να την θεωρήσουμε ψεύτικη. Αυτή είναι η Μετά-Αλήθεια, η έννοια που ψηφίστηκε λέξη της χρονιάς του 2016 σε ευθεία αναφορά σε μία περίοδο όπου τα γεγονότα μετρούν λιγότερο από το συναίσθημα. Έτσι καταφέραμε στην εποχή μας, να μην ακολουθούμε ούτε την επιστημονική μέθοδο σκέψης που θα μας οδηγούσε με ασφάλεια στην αποδοχή ή απόρριψη θεωριών, αλλά κυρίως να μην αποδεχόμαστε τις ίδιες τις επιστημονικές θεωρίες που έχουν επικρατήσει (π.χ θεωρία της εξέλιξης), για χάρη των συναισθημάτων, του πλήθους αφελών διαισθήσεων για τον κόσμο, πολλές από τις οποίες είναι αναληθείς και κυρίως για χάρη της «πνευματικής αδράνειας», μιας αντίστοιχης ιδιότητας της ύλης που αναπτύσσει και το μυαλό. 

Φυσικά όλες οι απόψεις δεν εκφέρονται με την ίδια σιγουριά, δεν είναι εύκολο να διατυπώσει κάποιος την άποψη ότι η γη είναι επίπεδη ή ότι μας ποτίζουν με φάρμακα ώστε να οδηγηθούμε σε «ζομπιοποίηση» του πληθυσμού, αλλά ευκολότερα διατυπώνεται η άποψη ότι μας ψεκάζουν. Όταν κατακλύζεται κάποιος από ψεύτικες ειδήσεις ή ακόμη χειρότερα από διαστρεβλωμένες ειδήσεις και γεγονότα, είναι εύκολο να διολισθήσει στη Μετά –Αλήθεια. Φανταστείτε τι συμβαίνει όταν γίνεται ερώτηση στη βουλή από δυο βουλευτές: αν μας ψεκάζουν, ποιοι και γιατί [1];

Ας χρησιμοποιήσουμε αυτή την κοινή θεωρία συνομωσίας ότι μας ψεκάζουν για να δούμε με τη βοήθεια της θεωρίας του Γουλιέλμου του Όκαμ τις συμβάσεις που είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για να δεχτούμε τη συνωμοσία και στη συνέχεια να εξηγήσουμε γιατί μας συμβαίνει.

 Τα ίχνη που αφήνουν πίσω τους τα αεροπλάνα λέγονται στα αγγλικά «contrails» που είναι σύντομος όρος για το «condensation trails» το οποίο σημαίνει ίχνη συμπύκνωσης. Σχηματίζονται από τη συμπύκνωση υδρατμών νερού στις εξατμίσεις των κινητήρων των αεροσκαφών. Είναι όπως όταν αναπνέουμε αέρα έξω μία κρύα μέρα του χειμώνα και βλέπουμε μικρά νέφη συμπύκνωσης που δημιουργεί η αναπνοή μας. Είναι το ίδιο, οι υγροί ζεστοί μας πνεύμονες προσθέτουν υγρασία στον αέρα και κατά την εκπνοή δημιουργείται συμπύκνωση. Η συμπύκνωση της αναπνοής όμως εξατμίζεται γρήγορα, συνήθως μέσα σε ένα δευτερόλεπτο. Τα ίχνη συμπύκνωσης ενός αεροσκάφους τύπου τζετ μπορούν να διαρκέσουν από μερικά λεπτά ακόμα και ώρες. Γιατί υπάρχει διαφορά; Γιατί τα ίχνη συμπύκνωσης των αεροσκαφών επιμένουν ενώ της αναπνοής μας εξατμίζονται αμέσως; Η διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι τα ίχνη συμπύκνωσης παγώνουν.

Πραγματικά, είναι τόσο απλό. Τα ίχνη συμπύκνωσης δημιουργούνται σε θερμοκρασίες -40 βαθμών Κελσίου και κάτω. Σε αυτή την θερμοκρασία τα μικροσκοπικά σταγονίδια συμπυκνωμένου νερού παγώνουν ακαριαία. Μόλις παγώσουν δεν μπορούν να εξατμιστούν. Επίσης δεν μπορούν να λιώσουν γιατί η θερμοκρασία είναι -40 βαθμοί. Μπορούν μόνο να «ξεθωριάζουν» μέσα από μία διαδικασία που ονομάζεται εξάχνωση όπου ένα στερεό μετατρέπεται σε αέριο. Το έχετε δει να συμβαίνει στα μπαλάκια ναφθαλίνης ή στον ξηρό πάγο που δεν είναι τίποτε άλλο από διοξείδιο του άνθρακα.[2]

Αντ’ αυτού όμως είμαστε διατεθειμένοι κάποιοι να δεχτούμε μια άλλη υπόθεση, που ωστόσο, προϋποθέτει αρκετές περαιτέρω εικασίες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από ατελείωτες λογικές αδυναμίες και ασυνέπειες με τα όσα ήδη γνωρίζουμε. Για παράδειγμα: Οι αεροψεκασμοί μπορεί να γίνονται από την κυβέρνηση ή όχι, χωρίς όμως να είναι επίσημο, χωρίς να μπορεί να ελεγχθεί. Αν όχι, τότε γίνεται από κάποια οργάνωση που λειτουργεί κάτω από τη μύτη της κυβέρνησης και μπορεί είτε να πετάει κρυφά τα αεροπλάνα, είτε να χρησιμοποιεί αεροπλάνα που προορίζονται για κάποια άλλη δουλειά. Όπως και να έχει χρειαζόμαστε κάποιο νευροτοξικό φάρμακο σε τεράστιες ποσότητες, άρα και αποθηκευτικούς χώρους όπως δεξαμενές, κτίρια κλπ με συγκεκριμένες προδιαγραφές. Όλα αυτά καλά φυλασσόμενα αλλά χωρίς να το ξέρουν αυτοί που τα προστατεύουν για να μη διαρρεύσει το μυστικό. Προφανώς και όλα αυτά να γίνονται κάτω από τη μύτη διαφόρων μυστικών υπηρεσιών. Χρειαζόμαστε επιστήμονες, φύλακες, οδηγούς, εργάτες∙ οπότε φανταστείτε τι συμβάσεις πρέπει να κάνει κάποιος για να αποδεχτεί ότι όλοι όσοι εμπλέκονται είτε δεν ξέρουν σε τι συμμετέχουν, είτε μπορούν και το διατηρούν κρυφό.  Τέλος αν δούμε λίγο τις ιδιότητες του υλικού θα πρέπει να είναι εξαιρετικά δυνατό γιατί θα πρέπει να δρα μια μικρή ποσότητα σε τεράστιο όγκο, να είναι άχρωμο, άγευστο, να μην προκαλεί άλλους γενικευμένους ερεθισμούς, διότι όλα αυτά θα είχαν παρατηρηθεί, θα είχαν ανιχνευτεί κλπ

Δε συνεχίζω άλλο με τις μη απαραίτητες, τις  αδύναμες και  παράλογες εικασίες. Ήδη τα κόκκαλα του Όκαμ αρχίζουν να τρίζουν και εγώ υποσχέθηκα να τον αφήσω να αναπαύεται εν ειρήνη.  

Τώρα που βλέπουμε το πρόβλημα, νομίζετε ότι θα μειώθηκαν αυτοί που πιστεύουν τους αεροψεκασμούς. Όχι, μπορεί να το υποστηρίξουν λιγότερο έντονα, αλλά μέσα τους δεν έχουν μετακινηθεί σχεδόν καθόλου.

Γιατί λοιπόν κάποιοι τα πιστεύουν όλα αυτά;

Υπάρχουν αρκετοί λόγοι και θα προσπαθήσω να καταγράψω κάποιους από αυτούς.

Ο πιο σημαντικός λόγος είναι η εξέλιξη του είδους μας. Εξελιχθήκαμε να είμαστε καχύποπτοι.  Κάθε μορφή ζωής, από τους απλούς μονοκύτταρους οργανισμούς μέχρι τα πολύπλοκα πρωτεύοντα θηλαστικά, για να επιβιώσει και να αναπαραχθεί οφείλει να επινοεί παραπλανητικές συμπεριφορές και ψέματα. Μάλιστα, όσο πιο εξελιγμένος και πολύπλοκος είναι ο οργανισμός τόσο πιο περίπλοκες είναι οι συμπεριφορές εξαπάτησης που υιοθετεί. Πράγματι, ο άνθρωπος είναι ο τέλειος ψεύτης: εξαπατά συστηματικά όχι μόνο τους συνανθρώπους του, αλλά και τον ίδιο τον εαυτό του.[3]  Έτσι η υποψία, η καχυποψία, αρχικά είναι συμφέρουσες διότι αποτελούν πλεονέκτημα στη διαδικασία της εξαπάτησης. Κάποιοι απλά έχουν έντονη την καχυποψία και είναι έτοιμοι να δεχτούν και ανυπόστατες θεωρίες.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, τονίζουν κάποιοι ερευνητές, δεν εξελίχθηκε έτσι ώστε να επεξεργάζεται πληροφορίες σχετικά με βιομηχανοποιημένες οικονομίες, τρομοκρατία ή ιατρική, αλλά για την επιβίωση σε ένα άγριο περιβάλλον. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μια τάση να θεωρεί κανείς ότι αθέατοι κυνηγοί παραμονεύουν παντού, ή ότι συμπτωματικά γεγονότα συνδέονται με κάποιον τρόπο μεταξύ τους. Στη μια περίπτωση υπερεκτιμούν τον κίνδυνο. Για παράδειγμα η σύνδεση των δεδομένων «θρόισμα των φύλλων ενός θάμνου» με την πιθανότητα αυτό το φαινόμενο να συνδέεται (εκτός της προφανούς εξήγησης ότι το θρόισμα προκαλείται από τον άνεμο) με την ύπαρξη λιονταριού πίσω από το θάμνο, βοήθησε στην επιβίωση των προγόνων μας από τους ποικίλους εχθρούς που είχε και με δεδομένη τη φυσική του αδυναμία να αντιπαρατεθεί σε πολλούς από αυτούς. Οι άνθρωποι δεν είναι πολύ καλοί στην εκτίμηση αν ένα θρόισμα στους θάμνους, για παράδειγμα, είναι μια απειλή ή όχι. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος, το τίμημα να πιστεύουν ότι το θρόισμα οφείλεται σε ένα αρπακτικό θηρίο, μπορεί να αποδειχθεί σωτήριο, παρά το αντίθετο (υποτίμηση των δεδομένων). Απλά στη σημερινή εποχή η υπερβολική καχυποψία αποτελεί μειονέκτημα παρά πλεονέκτημα, διότι δεν υπάρχει ακριβής αντίληψη της πραγματικότητας.

Από την άλλη ο ανθρώπινος εγκέφαλος έμαθε να λειτουργεί με τη σχέση αιτίου αποτελέσματος, ωστόσο, πολλές φορές οι άνθρωποι έχουν μια φυσική τάση να αναζητούν νόημα σε διαφορετικά τυχαία γεγονότα.  Ο νευρολόγος Klaus Konrad επινόησε τον όρο αποφένια το 1948 για να χαρακτηρίσει την έναρξη της παραληρητικής σκέψης στην ψύχωση – ως όρος σημαίνει την εμπειρία του να δει κάποιος νόημα, οικεία μοτίβα ή συνδέσεις σε τυχαία δεδομένα.[4] Για να βγάλουν νόημα από καταστάσεις τις οποίες δεν ελέγχουν λογικά, πιστεύουν σε θεωρίες συνωμοσίας κάνοντας όμως ένα μεγάλο λάθος «μεθοδολογίας».  Για να καλύψουν την ανάγκη ερμηνείας το αποτέλεσμα καθορίζει το αίτιο. Αυτή η αντιστροφή, που βρίσκεται μακράν κάθε λογικής ανάλυσης, προσδιορίζει και την ποιότητα των ερμηνειών που απορρέουν από αυτήν την μεθοδολογία.

Όμως, όπως έλεγε και ο Χιουμ: Η πίστη μας στην αντικειμενική ύπαρξη της αναγκαιότητας δεν έχει καμιά βάση.

Επιπρόσθετα ένας άλλος σημαντικός λόγος είναι η έλλειψη πραγματικής εκπαίδευσης. Είτε επειδή κάποιοι δεν έχουν καταφέρει να αποκτήσουν τις στοιχειώδεις γνώσεις, είτε διότι η γενική παιδεία έχει έλλειψη όσον αφορά όχι μόνο στα μεγάλα αλλά και στα βασικά επιτεύγματα της επιστήμης. Ένα πρόσωπο με μόνο τη στοιχειώδη γνώση φυσικής μπορεί να μπει στον πειρασμό και να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η «κρύα σύντηξη» είναι ένα απλό φαινόμενο, και ότι αυτή η φτηνή, ανεξάντλητη πηγή ενέργειας έχει κατασταλεί σκόπιμα για δεκαετίες από τη βιομηχανία ορυκτού καυσίμου. Φυσικά και δεν είναι αυστηρός κανόνας ότι έχοντας σπουδάσει θετικές επιστήμες απέχεις από όλες αυτές τις θεωρίες και τους τσαρλατανισμούς. Έχω ακούσει Φυσικό να μιλάει σε παρέα για τη «ραδιενέργεια» που εκπέμπει το κινητό, οπότε το ότι είναι Τοξότης το πιο φιλοσοφικό ζώδιο (όπως έλεγε και ο Jim Morisson)[5], δε μου έκανε καμία εντύπωση στη συνέχεια.

Πολλές φορές σημαντικό ρόλο στην αποδοχή αυτών των θεωριών είναι το γεγονός ότι πολλοί μπερδεύουν την έννοια της δυνατότητας με την έννοια της πιθανότητας. Υπάρχουν δυο δυνατότητες: (α) να βρεθεί 1 εκατομμύριο ευρώ στο δρόμο, (β) να μη βρεθεί.

Συγνώμη που θα σας στεναχωρήσω αλλά αυτό δε σημαίνει ότι είναι 50% οι πιθανότητες να βρεθεί.

Τέλος, η διαδικασία απομυθοποίησης ενός μύθου είναι, πολλές φορές, μια προβληματική διαδικασία.  Και αυτό γιατί χρειάζεται μεγάλη προσοχή ώστε στη διαδικασία απομυθοποίησης να μην ενισχυθούν οι ίδιοι οι μύθοι που επιδιώκουμε να διορθώσουμε.  Κατ' αρχάς, η διάψευση πρέπει να εστιάσει στον πυρήνα των γεγονότων παρά στο μύθο για να αποφύγει η παραπληροφόρηση να γίνει πιο γνωστή. Δεύτερον, οποιαδήποτε αναφορά ενός μύθου πρέπει να ακολουθήσει τις ρητές προειδοποιήσεις (που θα έχουν προηγηθεί) ώστε να ειδοποιηθεί ο αναγνώστης ότι οι επερχόμενες πληροφορίες είναι ψεύτικες. Τέλος, η διάψευση πρέπει να περιλάβει μια εναλλακτική εξήγηση ώστε να καλύψει το κενό που θα αφήσει η διάψευση της αρχικής παραπληροφόρησης- θεωρίας[6]. Ίσως πολλές φορές κάποιος από αυτούς τους κανόνες αποδόμησης μια τέτοιας θεωρίας δεν τηρείται σωστά με λάθος αποτελέσματα. Ελπίζω να μην έχω οδηγηθεί στο ίδιο λάθος.

Κάτι που είναι πολύ σημαντικό και όλο μας διαφεύγει είναι ότι οι θετικές επιστήμες έχουν ένα ισχυρό μεθοδολογικό εργαλείο, την επιστημονική μέθοδο, που ελέγχει μια υπόθεση, οπότε αν αναιρείται από ένα πείραμα, είναι λανθασμένη. Δεν έχει σημασία πόσο όμορφη είναι, ή ποιος τη διατύπωσε, ή πόσο έξυπνος ήταν. Αν την αναιρεί το πείραμα, είναι λάθος[7].

Ανακεφαλαιώνοντας οι γραμμές που βλέπουμε στον ουρανό είναι ίχνη συμπύκνωσης. Σχηματίζονται από την συμπύκνωση υδρατμών νερού στις εξατμίσεις των κινητήρων των αεροσκαφών. Όπως όταν αναπνέουμε εμείς στο κρύο.

 Δε μας ψεκάζουν, λοιπόν,  διότι είναι αδύνατον να γίνονται τόσο ευρείας κλίμακας αεροψεκασμοί, τόσο συχνά, να υπάρχει μια τόσο δυνατή ουσία αλλά ταυτόχρονα να μην αφήνει κανένα ίχνος για να ανιχνευτεί, διότι είναι αδύνατον σε μια τόσο ευρείας κλίμακας «αποστολή» να έμεναν όλα κρυφά για τόσο καιρό. Το κύριο χαρακτηριστικό μιας επιτυχημένης συνωμοσίας αυτού του τύπου είναι να την γνωρίζουν όσο το δυνατό λιγότεροι άνθρωποι, αλλιώς η διαρροή και η αποκάλυψή της είναι σίγουρη, αλλά αυτό δε μπορεί να συμβεί διότι χρειάζεται τεράστιο αριθμό συμμετεχόντων.

Στην τελική αν δε ζείτε στη νότια ή δυτική Αφρική, ή αν δεν έχει επισκεφτεί τσίρκο την περιοχή σας και ακούτε καλπασμό, να σκέφτεστε 'άλογο' και όχι 'ζέβρα'».

Αφιερωμένο στην παρέα που με ενέπνευσε να το γράψω μετά από μια συζήτηση : (Μ.Γ, Ν.Ν, Β.Τ, Ε.Σ, Α.Σ)

---

[1] http://www.iefimerida.gr/news/87872/mas-psekazoyn-poioi-kai-giati-ti-rotisan-koyvelis-kai-voridis-sti-voyli-eggrafa

[2] http://ellinikahoaxes.gr/2014/07/03/

[3] Robert Trivers, Η μωρία των ανοήτων, Η λογική της εξαπάτησης και της αυτοεξαπάτησης στην ανθρώπινη ζωή, εκδ. «Κάτοπτρο»

[4] http://psychomed.gr/?p=768

[5] I am a Sagittarius/ The most philosophical of all the signs/ But anyway, I don't believe in it (Jim Morrison - Astrology in Boston (10 April 1970)

[6] Cook, J., Lewandowsky, S. (2011), The Debunking Handbook. St. Lucia, Australia: University of Queensland. November 5. ISBN 978-0-646-56812-6. [http://sks.to/debunk]

[7] Richard Feynman: Επιστήμη και Ψευδοεπιστήμη

Η παιδεία ως  …κλωβός Faraday

Πριν από κάποια χρόνια, σε μια ραδιοφωνική εκπομπή ένας από τους παρουσιαστές διηγήθηκε το θέμα μιας τηλεοπτικής σειράς αυτοκινητιστικού περιεχομένου στην οποία έκανε μεταγλώττιση: ένα κοινό αυτοκίνητο δοκιμάστηκε σε ένα τεχνητό κεραυνό 600000 Volt με τον οδηγό μέσα χωρίς να συμβεί το παραμικρό. Ο παρουσιαστής, παρόλο που την παρακολούθησε,παρόλο που συμμετείχε στη μεταγλώττιση, δεν πίστευε το φαινόμενο και ρωτούσε γεμάτος απορία και αμφιβολία αν μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο.

Αυτό που το διατήρησε στη μνήμη μου τόσο καιρό δεν είναι προφανώς το ότι ο παρουσιαστής δεν ήξερε πως το αυτοκίνητο συμπεριφέρεται ως κλωβός Faraday, δηλαδή επιτρέπει στο ηλεκτρικό ρεύμα να περάσει από αυτό χωρίς να επηρεάσει ό,τι βρίσκεται στο εσωτερικό του, αλλά το γεγονός ότι ο επιστημονικός αναλφαβητισμός οδηγεί πολλές φορές στην άρνηση της πραγματικότητας.

Όταν το μυαλό δε γνωρίζει, πολλές φορές, επιλέγει απλοϊκά σχήματα και σύμβολα που δεν κουράζουν ώστε να δίνουν εύκολες ερμηνείες για να εξηγήσει διάφορα φαινόμενα. Το τελευταίο διάστημα, την εποχή της επιστήμης (?), παρακολουθούμε ολόκληρα στρώματα του πληθυσμού να πιστεύουν σε ανήκουστες θεωρίες συνομωσίας, να διατείνονται ότι μας ψεκάζουν, ότι όλα στον κόσμο καθορίζονται από συγκεκριμένες ομάδες- λέσχες κλπ, ότι τα άστρα καθορίζουν το μέλλον μας παρόλο που ο διπλανός μας μας επηρεάζει βαρυτικά 10000 φορές περισσότερο από ένα κοινό άστρο και να περιμένουν ακόμη  ένα «Μεσσία» (δες Σώρρα) να μας σώσει...

Υπάρχει ένα μικρό στρώμα στο πάνω μέρος της κοινωνίας που σκέφτεται σχετικά ορθολογικά, ενώ από κάτω είναι ένα βαθύ ποτάμι που δεν έχουμε επίγνωση της αθέατης πλευράς και της απήχησης που έχει. Υπάρχει ένας παράλληλος κόσμος νοοτροπιών, θεωριών συνωμοσίας, πεποιθήσεων ανορθολογικών, που τρομάζεις όταν το συνειδητοποιείς», τονίζει ο Στέφανος Τραχανάς, πρόεδρος της εκδοτικής επιτροπής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης.

Και γιατί είναι επίκαιρα όλα αυτά; Ποιος ο λόγος να τα συζητάμε πάλι;

Τις τελευταίες μέρες δίνονται στη δημοσιότητα ξανά πληροφορίες για ένα ακόμη νέο σχέδιο, για μια ακόμη προσπάθεια αλλαγής του εκπαιδευτικού – εξεταστικού συστήματος στο όλο και πιο «νέο» κάθε φορά Λύκειο. Διαβάζοντας όμως μπροστά και πίσω από τις γραμμές διαπιστώνω πως το κύριο ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί από το σχεδιασμό –ποιος είναι ο ρόλος της παιδείας μας, ποιος είναι ο προσανατολισμός της εκπαίδευσης μας- δεν έχει απαντηθεί ή ακόμη χειρότερα η απάντηση αναφαίνεται απογοητευτική. Όταν οι θετικές επιστήμες απαξιώνονται το ερώτημα μένει μετέωρο και αναπάντητο.

Δεν θέλω ετούτο το κείμενο να ακουστεί ως ένας συντεχνιακός Φιλιππικός, δεν πιστεύω ούτως ή άλλως σε δίπολα – οι θετικές επιστήμες και οι μη θετικές επιστήμες.

Άλλωστε, ποτέ δεν πίστεψα στη μοναστηριακού τύπου ανάπτυξη της επιστήμης, ποτέ και για τίποτε δε συμμερίστηκα τον απομονωτισμό.

Άρα τι πρέπει να γίνει;

Θεωρώ πως χρέος του κάθε «νέου» συστήματος οφείλει να είναι η διάδοση του επιστημονικού τρόπου σκέψης. Ο κύριος προσανατολισμός του πρέπει να είναι πως θα μαθαίνουν τα παιδιά να σκέφτονται και να καταλήγουν σε συμπεράσματα αξιοποιώντας τη λογική και τη δύναμη του μυαλού τους. Η επιστήμη αποτελεί το μεγαλύτερο πολιτιστικό επίτευγμα του ανθρώπου, είναι αυτή που οδηγεί σε κριτική σκέψη, είναι αυτή που προάγει την ανεξαρτησία και την ελευθερία της σκέψης, είναι το πιο αποτελεσματικό αντίδοτο στον φανατισμό και τη μισαλλοδοξία που φαίνεται να απειλούν ξανά τον ανθρώπινο πολιτισμό όπως πολλές φορές στο παρελθόν και δε μπορεί να απαξιώνεται. Γι’ αυτό έχουμε υποχρέωση να θεμελιώσουμε τον ορθολογικό τρόπο σκέψης: με την παρατήρηση και το πείραμα, με τη δοκιμή, το λάθος και στη συνέχεια την απόρριψη θα οδηγηθούμε στην πιο έγκυρη (αλλά πάντα ατελή) γνώση της πραγματικότητας. Το γεγονός πως όλα υπόκεινται σε έλεγχο, το ότι δεν υπάρχουν ανέγγιχτες – ευγενείς αλήθειες, η δύναμη της μεθόδου σε αντίθεση με τη θνητότητα της γνώσης, αυτός ο αντιδογματικός χαρακτήρας της επιστήμης είναι που θα μας προστατεύσει από φανατισμούς και θα μας απαλλάξει από προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες.

Δεν είναι κάτι καινούργιο. Ο επιστημονικός τρόπος σκέψης πάντοτε ήταν επίκαιρος και πάντα ήταν οδηγός εξελίξεων, επαναστάσεων, αλλαγών, ανατροπών.

Ανατρέχοντας στην ιστορία θα δούμε πως και στην Ακαδημία του Πλάτωνα ασκούσαν τις μαθηματικές επιστήμες με ανιδιοτελή τρόπο μάλιστα, με μοναδικό σκοπό τον εξαγνισμό με στόχο ηθικό και ήταν εκεί που ανακαλύφθηκε η αξιωματική μέθοδος των μαθηματικών, με τις εργασίες αυτές να καταλήγουν μισό αιώνα αργότερα στα περίφημα στοιχεία του Ευκλείδη. Ο Αριστοτέλης στο Λύκειό του αναδεικνύεται σε μεγάλο διοργανωτή έρευνας μιας και θεωρούσε ότι πρέπει να εμπιστευόμαστε την παρατήρηση των γεγονότων περισσότερο από τους συλλογισμούς και τους συλλογισμούς μόνο στο βαθμό που συμφωνούν με τα υπό παρατήρηση φαινόμενα, κάτι που θα δούμε και στον Μπέικον αργότερα. Είχαν καταλάβει από πολύ νωρίς την αξία της λογικής που προκύπτει από την εκπαίδευση των επιστημών. Ο επιστημονικός τρόπος σκέψης καθιερώνεται βέβαια από το Γαλιλαίο και την Επιστημονική του Μέθοδο, αλλά την ενθρόνισή του την οφείλει στο Γαλλικό Διαφωτισμό που επέβαλε τον ορθολογισμό και τον ανήγαγε σε κύριο μέλημα της εκπαίδευσης. Την Επιστήμη τη θέλει  και το «Φυσικής Απάνθισμα» του Ρήγα Φεραίου -που είναι ένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση - για να διαδώσει τις πιο σύγχρονες επιστημονικές ιδέες της εποχής εκείνης στους συμπατριώτες του και να τους απαλλάξει από φοβίες ικανές να τους κρατάνε απαθείς, περίτρομους ή εντελώς αδαείς για όσα συμβαίνουν γύρω τους.

Και εμείς ακόμη εδώ συζητάμε για λυγισμένα κουτάλια και ρολόγια που επισκευάζονται από την τηλεόραση, για επισκέψεις εξωγήινων, αναρωτιόμαστε δε ακόμη αν πατήσαμε στο Φεγγάρι.

Είναι φανερό πως σημαντικός στόχος για το νέο σύστημα είναι να πετύχει ταυτόχρονα και την καταπολέμηση του επιστημονικού αναλφαβητισμού. Η στοιχειώδης επιστημονική εγγραμματοσύνη των πολιτών είναι βασικός όρος για την αποτελεσματική λειτουργία μιας σύγχρονης δημοκρατικής πολιτείας στο πλαίσιο της οποίας οι πολίτες καλούνται να αποφασίσουν για ολοένα και περισσότερα ζητήματα μεγάλης κοινωνικής σημασίας που έχουν μια έντονα επιστημονική διάσταση. Δε γίνεται η γενιά αυτή να μην έχει τη δυνατότητα διάκρισης των ηλεκτρομαγνητικών ακτινοβολιών και να συζητά ακόμη για τη «ραδιενέργεια» των κινητών, δε μπορεί να ακούμε ακόμη για διαφορετικό- εθνικό DNA, δε μπορεί να μην έχει άποψη για τη χημική ρύπανση, δε μπορεί να μη διδάσκεται για μεταλλαγμένα τρόφιμα, άρα δε γίνεται να μην έχουν κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση γενικής παιδείας οι θετικές επιστήμες. Δε γίνεται συνεχώς να απαξιώνονται. Και ας μη ξεχνάμε ότι υπάρχουν και πολλά χρηστικά πράγματα που θα πρέπει να γνωρίζουμε γιατί κάνουν πιο εύκολη και πιο ασφαλή την καθημερινότητά μας. Δεν είναι κακό να γνωρίζουμε ότι σε περίπτωση καταιγίδας είναι ασφαλέστερο να βρισκόμαστε στο αυτοκίνητό μας παρά έξω από αυτό.

Ο ρόλος της παιδείας είναι κρίσιμος. Τι πολίτες θέλουμε να έχουμε;

Σκεπτόμενους, οπλισμένους με κριτική σκέψη ή άβουλους που είναι έτοιμοι να αποδεχτούν αμάσητα την κάθε μορφής συνωμοσιολογία; Είναι σημαντικό να αφυπνιστούμε και να αναζητήσουμε την παιδεία, την εκπαίδευση που μας αξίζει γιατί αλλιώς είναι ορατός ο κίνδυνος που αναφέρει ο Μπέρτραντ Ράσελ : οι άνθρωποι γεννιούνται αμόρφωτοι, δε γεννιούνται ηλίθιοι. Γίνονται πολλές φορές ηλίθιοι με την (κακή) εκπαίδευση.

Οφείλει λοιπόν η πολιτεία να θωρακίσει τους νέους πολίτες με παιδεία που θα λειτουργεί σαν κλωβός Faraday και θα τους προστατεύει από τους κεραυνούς της παραπληροφόρησης, της προπαγάνδας, της μισαλλοδοξίας, της επιβεβαίωσης των προκαταλήψεων. Και αυτό δεν μπορεί να γίνει αν οι Θετικές Επιστήμες δεν αποκτήσουν τον κρίσιμο ρόλο που τους αρμόζει στο πρόγραμμα σπουδών. Και για να μην παρεξηγηθώ η ανάκτηση του σημαντικού ρόλου των θετικών επιστημών δε σημαίνει πως πρέπει να γίνει σε βάρος των θεωρητικών επιστημών, ίσα ίσα μπορεί και πρέπει να υπάρχει αλληλεπίδραση, συνεργασία.

Αντί επιλόγου επιλέγω να παραθέσω ένα διάλογο μεταξύ του Σωκράτη και του μαθητή του Στρεψιάδη από τις Νεφέλες του Αριστοφάνη που αποκαλύπτει ότι οι Αθηναίοι δυσκολεύονταν να αποδεχτούν τις αρχές της φυσικής ως αιτίες των φαινομένων, και ήταν έτοιμοι να μεταπλάσσουν αυτές τις αρχές, σε νέου τύπου θεότητες, ως τροφή για σκέψη:

Σωκ: Ποιος Δίας; Μη χωρατεύεις. Δεν υπάρχει κανένας Δίας.

Στρεψ: Μα τι λες; Τότε ποιος βρέχει; Αυτό πρώτα απ’ όλα να μου εξηγήσεις.

Σωκ: Στα σίγουρα. Θα στο διδάξω με ακαταμάχητα στοιχεία. Έλα τώρα, τον έχεις δει ποτέ κάπου να βρέχει χωρίς Σύννεφα; Κι όμως θα έπρεπε να βρέχει με ξαστεριά, κι αυτά να λείπουν.

Στρεψ: Μα τον Απόλλωνα, στ’ αλήθεια ορθά το αποδεικνύεις με αυτή σου την επιχειρηματολογία. Κι όμως, πριν απ’ αυτό, πραγματικά νόμιζα πως ο Δίας προκαλεί τη βροχή. Αλλά πες μου ποιος είναι που προκαλεί τους κεραυνούς; Αυτό με κάνει να τρέμω.

Σωκ: Αυτά, καθώς κυλούν, κάνουν τους κεραυνούς.

Στρεψ: Με ποιο τρόπο; παράτολμε άνθρωπε!

Σωκ: Όταν γεμίσουν με πολύ νερό, και ωθούνται και παρασύρονται πιο πέρα, καθώς απαραιτήτως ορμούν προς τα κάτω όταν γεμίσουν με βροχή, τότε πέφτουν βαριά το ένα πάνω στ’ άλλο και σκάνε και κτυπάνε.

Στρεψ: Ποιος είναι που τα ωθεί και τα παρασύρει πιο πέρα; Δεν είν’ ο Δίας;

Σωκ: Καθόλου, αλλά ο αιθερικός Στρόβιλος.

Στρεψ: Ο Στρόβιλος; Είχε διαφύγει της προσοχής μου ότι δεν υπάρχει ο Δίας, και ότι βασιλεύει τώρα ο Στρόβιλος στη θέση του. Αλλά ακόμη δεν μου έχεις διδάξει τίποτε σχετικά με τη βροντή και τον κεραυνό.

Σωκ: Μα δεν με άκουσες που είπα ότι τα Σύννεφα, όταν γεμίσουν υγρασία, προσκρούουν το ένα στο άλλο και βροντούν λόγω της πυκνότητάς τους;

Πηγές:
1. (Νεφέλαι, 356, από μετάφραση του W.J. Hickie).
2. Pierre Hadot(2002), Τι είναι αρχαία φιλοσοφία, Αθήνα, Ίνδικτος.
3. Τραχανάς Στέφανος (2014), Το φάντασμα της όπερας, Ηράκλειο, ΠΕΚ.
4. Ιωαννίδης Σάκης Καθημερινή (2/10/2016)- Ψεκασμένοι» στην εποχή του CERN (http://www.kathimerini.gr/876989/article/epikairothta/episthmh/yekasmenoi-sthn-epoxh-toy-cern)
5. Richard Hammond struck by lightning in car - Top Gear – BBC

άρθρο μου στην Ηχώ της άρτας